Diari Toscani incontra lo chef Can Beydogan. Nato in Turchia vive da sette anni a Gaiole in Chianti. Lavora all’Osteria il Papavero a Barbischio.
Can, come si pronuncia il tuo nome?
Gian, Gianni in italiano.
Tu sei nato ed hai vissuto fino a qualche anno fa in Turchia, in quale città?
Adana, proprio dove nasce il kebab, che non è quello che conoscete voi, il vero kebab sono spiedini fatti con carne macinata di agnello. Voi chiamate kebab il döner. Che significa che gira. Gira e cuoce, un po’ come il vostro girarrosto.
Can, da quanti anni sei in Italia?
Sono arrivato nel 2019. La mia prima città è stata Firenze, dove ho frequentato un’accademia di cucina italiana per due anni. Io lavoravo già nel mio Paese e conoscevo la cucina italiana, però, se vuoi imparare a fare il kebab devi venire per forza a casa mia, ad Adana, se vuoi imparare i piatti italiani devi venire in Italia!
E nel Chianti come sei arrivato?
Dovevo fare uno stage, gli ultimi quattro mesi l’accademia mi ha mandato al Castello di Spaltenna. Io non avevo idea di dove fosse Gaiole in Chianti, mai sentito nominare in vita mia!Lì ho lavorato con uno chef per una stagione, poi sono andato in un altro ristorante a Gaiole e ci sono rimasto per cinque anni. E quest’anno ho iniziato qui, all’Osteria il Papavero, a Barbischio.

Sono molto incuriosita dalle influenze nelle varie cucine. Per esempio, io uso tantissimo le spezie. La curcuma è entrata nelle mie pietanze trent’anni fa grazie ad un amico iraniano. La tua cucina tradizionale quanto risente dell’influenza di quella tradizionale del Chianti?
Duecento per cento. Quando cucini è inevitabile portare qualcosa della propria terra. Lo stesso vale quando vado a casa mia, ad Adana. Per esempio, qui nelle patate al forno ci metti il rosmarino. Però, se vai a casa mia, nessuno lo mette. Una volta le preparai per la mia famiglia, mia madre mi disse: «Figlio mio, ma scusa, perché hai messo il rosmarino sulle patate?» Le risposi che in Italia si mangiano così e lei con semplicità: «E allora le mangi tu!»
E l’inverso?
Una volta ho provato a inserire il sumac, sommacco in italiano, è una spezia che mi piace tantissimo, ha una leggera punta di acidulo. Anche se gli italiani non sono molto abituati, alle volte ho inserito nei piatti il cumino, che a me piace tantissimo. Mi piace giocare con gli ingredienti e sperimentare un legame fra Turchia e Italia, perché in quei piatti che creo si sente che c’è veramente qualcosa di mio.
Can, quanto è importante la creatività in cucina?
Tantissimo, se non sei creativo, come fai? Il ragù di cinghiale lo mangi uguale qui, lo mangi uguale laggiù, lo mangi uguale da un’altra parte, perfino a Siena. Che senso hanno, allora, tutti questi ristoranti e tutti questi cuochi? Devi cercare di mettere qualcosa di tuo, che faccia la differenza, no? Per questo è importante.
Da dove nasce questa esigenza? Cosa fa scattare quel qualcosa?
Quando preparo un piatto, mi chiedo sempre: “Lo mangerei una seconda volta? E un cliente tornerebbe qui solo per mangiare questo piatto?” Posso provare quello che voglio, ma se il cliente non torna per questo piatto, per me non ha senso.
E arriviamo al gusto
Il gusto del cuoco è fondamentale sicuramente. Imparare ad ascoltare il proprio gusto non è facile: ci vuole esperienza. Devi assaggiare tante cose diverse e provare ad abbinarle è così che crei qualcosa di nuovo.
Stai parlando di educazione?
Sì.Proprio così. Bisogna considerare che spesso restiamo legati alle nostre tradizioni e ai nostri gusti, con i quali siamo cresciuti fin da bambini. Molti si chiudono di fronte a un alimento, a un cibo o a un piatto diverso da ciò che considerano normale. Quindi sì, piano piano lo si può educare, se c’è anche la curiosità di sperimentare e provare.
Osiamo un parallelo con l’arte, con l’espressione del colore e della forma
Si può fare. La prima impressione davanti a un piatto è come davanti a un’opera: mi piace o non mi piace? Cosa mi suscita? Se non sei abituato a quel tipo di espressione artistica è un po’ come una spezia che non conosci, ci vuole un po’ per capire e comprendere.

Come si fa? C’è un trucco, magari giocando anche su come presentare un piatto in modo che diventi invitante e susciti interesse?
Cerco di spiegarlo a modo mio: ognuno ha il proprio stile. Quello che mi attira più di tutto è il minimalismo. Per me cucinare e mangiare hanno anche una componente artistica, perché giochiamo con gli ingredienti che ci offre la terra, la natura, anche se l’approccio è più difficile: con tanti ingredienti ci sono molti elementi da gestire. Se invece prepari un piatto con tre ingredienti, devi far sì che si percepiscano tutti e tre chiaramente, e non è facile.

C’è qualcosa che ti affascina particolarmente nell’arte del tuo Paese?
L’arte dei tappeti fatti a mano, anche se non l’ho mai praticata.
Perché?
Il legame con la terra e la capacità di portare all’interno delle case i suoi colori.
Come?
I colori, quando ero bambino, non erano sintetici, venivano ricavati dalle radici degli alberi, dalle erbe, dai fiori, da tutto ciò la natura offre. Quello che potevi vedere fuori lo ritrovavi nelle tonalità del tappeto, leggermente più soft.

Se dovessi fare un parallelo fra un tappeto e un piatto, quale potrebbe essere?
Ho ideato un dolce, fatto di albicocche e caffè. La Turchia è una grande produttrice di albicocche, il 60-70% di quelle che arrivano in Europa provengono dal mio Paese e dall’Iran. Io sono cresciuto tra gli alberi di albicocche, quando ero piccolo passavo tanto tempo da mio nonno in campagna che aveva moltissime piante. L’Italia è il Paese del caffè, no? Ci svegliamo: caffè. Andiamo al lavoro: aspetta, prima un caffè. Abbiamo finito? Un altro caffè! Volevo abbinare queste due cose. Ecco come è nato il dolce “Bosforo”, un ponte.
Can, adesso facciamo un volo ‘fantastico’: un ponte, un tappeto, un viaggio…
La Turchia è un Paese di passaggio fra l’Asia e l’Europa e il tappeto non è solo qualcosa su cui si cammina, è come pensare alla terra, dove molti umani sono passati. Anche questo pavimento: da secoli ci passano persone, mangiano, ridono, bevono e poi vanno via lasciando ognuna il proprio segno, esattamente come per me il tappeto. Ecco perché ho creato questo crumble al caffè. Io sono turco e vengo da una Paese che, per la sua posizione geografica, è come un ponte.

C’è un’altra forma d’arte che ti affascina?
L’ebru. È una tecnica artistica turca, detta anche marmorizzazione della carta: si fanno galleggiare i colori su acqua addensata, poi vengono mossi per creare disegni, e il motivo si trasferisce su un foglio. È come dipingere sull’acqua, per poi “stampare” il disegno sulla carta. È proprio a questa forma d’arte che ho pensato quanto ho messo i fiori edibili essiccati sul crumble al caffè, ‘Bosforo’.

I ‘ponti’ quindi permettono ai popoli di incontrarsi e interagire, portando ciascuno con sé il proprio passato, le proprie tradizioni e le proprie espressioni artistiche?
Quando sono arrivato a Firenze mi sono sentito subito a casa, nonostante tradizioni e costumi diversi, lo stesso qui nel Chianti. Dell’arte italiana sapevo poco, se avessi dovuto parlarti di Michelangelo, per esempio, non avrei potuto dirti niente. Girando per l’Italia, però, ho sentito qualcosa di familiare. In fondo la storia ci accomuna. I turchi sono stati in Italia, hanno portato i pistacchi e anche il gelato! “Mamma li turchi. Fumi come un turco!” sono espressioni che mi fanno sorridere, e mi fanno pensare che comunque abbiamo una relazione, uno scambio. Secondo me questo è bellissimo, porta valore. In fondo i nostri Paesi non sono così lontani, c’è solo un po’ di mare in mezzo.
Perciò: basta, un ponte!
E se non c’è, c’è il mio ‘Bosforo’!
TRADUZIONE
Sanat, renk ve biçim: Türkiye ile Chianti arasında bir “köprü” — Şef Can Beydogan

Diari Toscani, şef Can Beydogan’ı konuk ediyor. Türkiye’de doğan Can, yedi yıldır Gaiole in Chianti’de yaşıyor. Barbischio’daki Osteria il Papavero’da çalışıyor.
Can, adın nasıl telaffuz ediliyor?
“Cian” gibi; İtalyancadaki “Gianni” adı gibi.
Türkiye’de doğup birkaç yıl öncesine kadar orada yaşadın. Hangi şehirde?
Adana’da, kebabın doğduğu yerde. Ama sizin bildiğiniz kebaptan farklı. Gerçek kebap, kıyılmış kuzu etinden yapılan şişlerdir. Sizin kebap dediğiniz yemeğin adı döner. Döner, yani dönen demek. Döner ve pişer; biraz sizin girarrosto gibi.

Can, kaç yıldır İtalya’dasın?
2019’da geldim. İlk yaşadığım şehir Floransa oldu. Orada iki yıl boyunca İtalyan mutfağı üzerine bir akademide eğitim aldım. Kendi ülkemde de çalışıyordum ve İtalyan mutfağını tanıyordum. Ama kebap yapmayı öğrenmek istiyorsan benim ülkeme, Adana’ya gelmelisin; İtalyan yemeklerini öğrenmek istiyorsan da İtalya’ya gelmelisin!
Chianti’ye nasıl geldin?
Bir staj yapmam gerekiyordu. Akademi, son dört ay için beni Castello di Spaltenna’ya gönderdi. Gaiole in Chianti’nin nerede olduğu hakkında hiçbir fikrim yoktu; hayatımda adını bile duymamıştım! Orada bir şefle bir sezon çalıştım. Sonra Gaiole’de başka bir restoranda çalışmaya başladım ve beş yıl orada kaldım. Bu yıl da Barbischio’daki Osteria il Papavero’da çalışmaya başladım.

Farklı mutfakların birbirini nasıl etkilediği beni çok meraklandırıyor. Örneğin ben baharatları çok kullanırım. İranlı bir arkadaşım sayesinde zerdeçal, otuz yıl önce mutfağıma girdi. Senin geleneksel mutfağın, Chianti’nin geleneksel mutfağından ne kadar etkileniyor?
Yüzde iki yüz! Yemek yaparken kendi memleketinden bir şeyleri mutfağına taşımamak mümkün değil. Adana’ya, kendi evime gittiğimde de aynı şey oluyor. Örneğin burada fırında patates yaparken biberiye koyuyorsunuz. Ama benim evime gidersen kimsenin patatese biberiye koymadığını görürsün. Bir keresinde aileme patates yapmıştım. Annem, “Oğlum, kusura bakma ama patateslere neden biberiye koydun?” diye sordu. Ben de İtalya’da böyle yediklerini söyledim. O da gayet sakin bir şekilde, “O zaman hepsini sen ye!” dedi.
Peki ya tersi?
Bir keresinde sumak kullanmayı denedim. İtalyancada sommacco deniyor. Çok sevdiğim bir baharat; hafif ekşimsi bir tadı var. Bazen İtalyanlar pek alışık olmasa da yemeklere çok sevdiğim kimyonu da ekliyorum. Malzemelerle oynamayı ve denemeler yapmayı seviyorum. Türkiye ile İtalya arasında bir bağ kurmaya çalışıyorum; çünkü yarattığım yemeklerde gerçekten bana ait bir şey hissediliyor.
Can, mutfakta yaratıcılık ne kadar önemli?
Çok önemli. Yaratıcı değilsen nasıl yapacaksın? Yaban domuzu ragusunu burada da aynı şekilde, orada da aynı şekilde, başka bir yerde de aynı şekilde, hatta Siena’da bile aynı şekilde yiyorsun. O zaman bunca restoranın, bunca aşçının anlamı ne? Fark yaratacak, sana ait bir şey eklemeye çalışmalısın, değil mi? Bu yüzden yaratıcılık önemli.
Bu ihtiyaç nereden doğuyor? O kıvılcımı ne çakıyor?
Bir yemek hazırlarken kendime hep şunu soruyorum: “Bunu ikinci kez yemek ister miyim? Bir müşteri yalnızca bu yemeği yemek için buraya tekrar gelir mi?” İstediğim şeyi deneyebilirim ama müşteri bu yemek için geri dönmüyorsa, benim için bir anlamı yok.

Gelelim tada…
Şefin damak tadı kesinlikle çok önemli. Kendi damak tadını dinlemeyi öğrenmek kolay değil; deneyim gerekiyor. Birçok farklı şeyi tatmalı ve onları birbiriyle eşleştirmeyi denemelisin. Yeni bir şey böyle yaratılıyor.
Yani bir tür eğitimden mi söz ediyorsun?
Evet, aynen öyle. Çoğu zaman çocukluğumuzdan beri alışık olduğumuz geleneklere ve tatlara bağlı kaldığımızı unutmamak gerekiyor. Birçok kişi, normal kabul ettiği şeylerden farklı bir yiyeceğe, yemeğe ya da tada kapalı olabiliyor. Yani evet, merak edip yeni şeyleri denemeye açık olursak damak tadımızı yavaş yavaş eğitebiliriz.
Sanatla, renk ve biçimle bir paralellik kuralım mı?
Kurabiliriz. Bir yemeği gördüğümüzde verdiğimiz ilk tepki, bir sanat eserinin karşısındaki tepkimize benziyor: “Hoşuma gitti mi, gitmedi mi? Bende ne uyandırdı?” Böyle bir sanatsal anlatıma alışık değilsen, bu tanımadığın bir baharatı tatmaya benziyor. Anlamak ve kavramak biraz zaman alıyor.
Peki bu nasıl oluyor? Bir yemeği daha davetkâr ve ilgi çekici hâle getirmek için sunumunda, belki renklerle oynamanın bir yolu var mı?
Kendi açımdan anlatmaya çalışayım: herkesin kendine özgü bir tarzı var. Beni en çok çeken şey minimalizm. Yemek yapmak ve yemek benim için sanatsal bir yön de taşıyor; çünkü toprağın, doğanın bize sunduğu malzemelerle oynuyoruz. Bu yaklaşım daha zor, çünkü çok malzeme kullanınca kontrol etmen gereken pek çok unsur oluyor. Üç malzemeyle bir yemek hazırlıyorsan, bu üçünün de tadının net biçimde hissedilmesini sağlamalısın. Bu hiç kolay değil.
Ülkenin sanatında seni özellikle etkileyen bir şey var mı?
Hiç uygulamamış olsam da el dokuması halı sanatı.
Neden?
Toprakla kurduğu bağ ve toprağın renklerini evlerin içine taşıma becerisi.
Nasıl yani?
Ben çocukken renkler sentetik değildi; ağaç köklerinden, otlardan, çiçeklerden, doğanın sunduğu her şeyden elde edilirdi. Dışarıda gördüğün renkleri halının tonlarında da bulurdun; yalnızca biraz daha yumuşak tonlarda.

Bir halıyla bir yemek arasında paralellik kuracak olsan, bu nasıl bir şey olurdu?
Kayısı ve kahveden oluşan bir tatlı tasarladım. Türkiye önemli bir kayısı üreticisi; Avrupa’ya gelen kayısıların yüzde 60-70’i benim ülkemden ve İran’dan geliyor. Kayısı ağaçlarının arasında büyüdüm. Küçükken, çok sayıda ağacı olan dedemin kırdaki evinde uzun zaman geçirirdim. İtalya kahvenin ülkesi, değil mi? Uyanıyoruz: kahve. İşe gidiyoruz: “Dur, önce bir kahve.” İşimiz bitti mi? Bir kahve daha! Bu iki şeyi bir araya getirmek istedim. “Bosforo” tatlısı böyle doğdu.
Can, şimdi hayalî bir yolculuğa çıkalım: bir köprü, bir halı, bir seyahat…
Türkiye, Asya ile Avrupa arasında bir geçiş ülkesi. Halı da yalnızca üzerinde yürüdüğümüz bir şey değil; onu, birçok insanın üzerinden geçtiği toprak gibi düşün. Şu zeminde olduğu gibi: yüzyıllardır insanlar buradan geçiyor, yemek yiyor, gülüyor, içiyor ve sonra gidiyor. Her biri kendi izini bırakıyor. Halı da benim için tam olarak böyle. “Bosforo”yi bu yüzden yarattım. Ben Türküm ve coğrafi konumu nedeniyle bir köprü gibi olan bir ülkeden geliyorum.

Seni etkileyen başka bir sanat biçimi var mı?
Ebru. Geleneksel bir Türk sanatı; kâğıt üzerine ebru ya da kâğıt ebrusu olarak da bilinir. Renkler yoğunlaştırılmış suyun yüzeyinde yüzdürülür, desenler oluşturacak şekilde hareket ettirilir ve ardından bu desen kâğıda aktarılır. Sanki suyun üzerine resim yapıp sonra deseni kâğıda basmak gibi. Kahveli crumble’ın üzerine kurutulmuş yenilebilir çiçekleri koyarken aklıma tam da bu sanat geldi.

Köprüler, halkların bir araya gelip etkileşim kurmasına, her birinin kendi geçmişini, geleneklerini ve sanatsal ifadelerini beraberinde getirmesine olanak tanır mı?
Floransa’ya geldiğimde, geleneklerimiz ve yaşam biçimlerimiz farklı olmasına rağmen kendimi hemen evimde gibi hissettim. Burada, Chianti’de de aynı şeyi hissediyorum. İtalyan sanatı hakkında pek bilgim yoktu. Örneğin Michelangelo hakkında konuşmam gerekse sana bir şey anlatamazdım. Ama İtalya’yı dolaştıkça tanıdık bir şeyler hissettim. Sonuçta tarihimiz bizi birbirimize bağlıyor. Türkler İtalya’da da bulunmuş; Antep fıstığını ve dondurmayı da getirmişler! “Mamma li turchi” (Türkler geliyor!) ve “Türk gibi içiyorsun!” gibi ifadeler beni gülümsetiyor. Bana aramızda bir ilişki ve alışveriş olduğunu hatırlatıyor. Bence bu çok güzel; değer katıyor. Sonuçta ülkelerimiz birbirinden o kadar uzak değil, arada yalnızca biraz deniz var.
Öyleyse: bir köprü olsun!
Yoksa benimki var!
